რა არის ავტომატური დელევერიჯი (ADL) და სადაზღვევო ფონდი

მომგებიანი პოზიციაც შეიძლება სისტემამ დაგიხუროს. ვინც ამას პირველად წააწყდა, თითქმის ყოველთვის ერთი და იმავე კითხვით მოდის: მეორე მხარე გაილიკვიდირდა — ჩემი მოგებიანი პოზიცია რატომ შემიმცირეს? პასუხს ავტომატური დელევერიჯი, ანუ ADL ჰქვია. როცა ლიკვიდაციის ორდერი ბაზარზე ვერ სრულდება და სადაზღვევო ფონდიც ვეღარ ფარავს დანაკლისს, სისტემა წინასწარ ცნობილი რიგის მიხედვით ამცირებს საპირისპირო მიმართულების მომგებიან პოზიციებს და ამით ავსებს ხვრელს. ეს ფიუჩერსების ბაზრის უკანასკნელი კლირინგის მექანიზმია — იშვიათად ირთვება, მაგრამ ყველამ, ვინც ფიუჩერსებს ხსნის, უნდა იცოდეს, რომ არსებობს.

რა ხდება, როცა ლიკვიდაციის ორდერი ბაზარზე ვერ სრულდება?

დავიწყოთ იქიდან, სადაც წინა გაკვეთილი გაჩერდა: როცა პოზიციის მარჟის კოეფიციენტი ზღვარს გადაკვეთს, პოზიცია ლიკვიდირდება — სისტემა მას ჩაიბარებს და ბაზარზე დახურავს. ეს ნაწილი დაწვრილებით რა არის ლიკვიდაცია და მარჟის კოეფიციენტი გვერდებზეა. უმეტეს დროს ლიკვიდაციის ორდერი წყნარად სრულდება და ამბავი აქ მთავრდება — არც შენ გაიგებ და არც სხვამ.

ექსტრემალური ბაზარი კი სხვა ამბავია. ფასი წამებში დიდ მანძილს გადის, ორდერების წიგნის სიღრმე იჭმევა და ლიკვიდაციის ორდერი შეიძლება მხოლოდ გაკოტრების ფასზე უარეს ფასად შესრულდეს — ან საერთოდ ვერ იპოვოს მყიდველი. გაკოტრების ფასი ის ფასია, სადაც მარჟა ზუსტად ნულამდე იწურება. თუ რეალური შესრულება ამაზე უარესია, ეს ნიშნავს, რომ პოზიციამ საკუთარ მარჟაზე მეტი დაკარგა — ბირჟის ენაზე ამას ნეგატიური ბალანსი ან გაკოტრებული პოზიცია ჰქვია.

რიცხვი უფრო თვალსაჩინოა (მაგალითი პირობითია): ვინმემ 100 USDT მარჟით — ლარში გადათვლილი რამდენიმე ასეული ლარი — გახსნა ლონგი 20-ჯერადი ბერკეტით. ფასი სწრაფად ჩამოვიდა, ლიკვიდაცია ჩაირთო, მაგრამ იმ წამში ორდერების წიგნში საკმარისი მყიდველი არ აღმოჩნდა და სისტემამ პოზიცია გაკოტრების ფასზე კიდევ უფრო დაბლა დახურა. შედეგად ამ პოზიციამ არა მარტო თავისი 100 USDT დაკარგა, არამედ ცოტა მეტიც. სწორედ ეს „ცოტა მეტი“ არის ის დანაკლისი, რომელიც ვიღაცამ უნდა დაფაროს.

და ვიღაცამ მართლა უნდა დაფაროს. ფიუჩერსები ორმხრივი ბაზარია: შენი ზარალი ვიღაცის მოგებას შეესაბამება და პირიქით — ეს კონსტრუქცია სრულად რა არის უვადო ფიუჩერსი გვერდზეა ახსნილი. თუ ხვრელი დაუფარავი დარჩა, მოგებულ მხარეს სრული მოგება ვერ ჩაერიცხება — ბირჟას რომ ვერსაიდან აიღოს, ვერსად ჩარიცხავს. ამიტომ არსებობს ორი თავდაცვის ხაზი, ერთი მეორის მიყოლებით.

საიდან ივსება სადაზღვევო ფონდი?

პირველი ხაზი სადაზღვევო ფონდია. ეს არის თანხის საერთო მარაგი, რომელსაც პლატფორმა წინასწარ აგროვებს. მთავარი წყარო თავად ლიკვიდაციებია, ოღონდ ის ლიკვიდაციები, რომლებიც კარგად წავიდა: როცა ლიკვიდაციის ორდერი გაკოტრების ფასზე უკეთეს ფასად სრულდება, ეს ნამეტი ფონდში ჩადის (ზუსტი წესი Binance-ის ოფიციალურ განმარტებაშია).

ხარჯვა საპირისპირო მიმართულებით ხდება: როცა ლიკვიდაცია გაკოტრების ფასზე უარესად შესრულდა და დანაკლისი გაჩნდა, სხვაობას ფონდი ფარავს, რათა მოგებულმა მხარემ თავისი სრული მოგება მიიღოს. Binance-ს თითოეული ტიპის ფიუჩერსისთვის აქვს შესაბამისი სადაზღვევო ფონდი, მისი ბალანსი საჯაროა და ძირითად კონტრაქტებზე, როგორც წესი, საკმაოდ სოლიდურია — მიმდინარე მაჩვენებელი ოფიციალურ გვერდზეა. ნახვაც შეიძლება: Binance ფიუჩერსების მონაცემების გვერდზე აქვეყნებს ფონდის ბალანსის ისტორიას; თუ რომელიმე მკვეთრი მოძრაობის წინა და შემდგომ დღეებს შეადარებ, დაინახავ, რომ ის წყალსაცავივით ხან ივსება, ხან იწრიტება (სად გახსნა — ოფიციალური გვერდის მიხედვით).

ახლა ის, რაც ბევრმა არ იცის და რაც სახელს გამომდინარეობს. სიტყვა „სადაზღვევო“ აქ სულ სხვას ნიშნავს, ვიდრე იმ დაზღვევას, რომელსაც TBC Bank-ში ან Bank of Georgia-ში დეპოზიტთან ერთად იცნობ. საბანკო დეპოზიტი საქართველოში დეპოზიტების დაზღვევის სისტემას ექვემდებარება — გარკვეულ ზღვრამდე თანხა ანაზღაურებადია, თუ ბანკს რამე დაემართა (მოქმედი წესი და ზღვარი სააგენტოს გვერდზეა). ბირჟის სადაზღვევო ფონდი ასეთ დაპირებას შენ არ გაძლევს: ის შენს ფულს არ აზღვევს და შენს პოზიციას არ იცავს ბაზრის მოძრაობისგან. მისი ერთადერთი დანიშნულებაა გაკოტრებული პოზიციების ხვრელის ამოვსება, რომ სისტემის ანგარიში დაბალანსდეს — ანუ ის ბირჟის შიდა მექანიზმია და არა შენი კაპიტალის გარანტია.

იმავე რიგში ღირს კიდევ ორი რამის გარჩევა, რადგან ხშირად აურევენ. არც ბირჟის წესები და არც რომელიმე რეგულაცია იმას არ ნიშნავს, რომ ვიღაცამ შენი პოზიცია დააზღვია ან ზარალი აგინაზღაურა. და მეორე: საქართველო ევროკავშირის წევრი არ არის, ამიტომ არც MiCA-ს რეგულაცია ვრცელდება აქ და არც ევროპული ინვესტორის კომპენსაციის სქემები — ის მექანიზმები, რომლებზეც ხანდახან ევროპულ ფორუმებზე წაიკითხავ, შენს ანგარიშს არ ეხება. ეს არც კარგია, არც ცუდი; უბრალოდ ფაქტია, რომელიც ჯობია წინასწარ იცოდე, ვიდრე ცუდ დღეს გაარკვიო.

ჩვეულებრივი მომხმარებლისთვის კი ფონდის არსებობა კარგი ამბავია: ექსტრემალური მოძრაობების აბსოლუტურ უმრავლესობას ის ჩუმად ჭამს და შენ ვერც კი გრძნობ, რომ რაღაც მოხდა. მხოლოდ მაშინ, როცა დანაკლისი იმდენად დიდია, რომ ფონდი ვეღარ ფარავს, საქმეში მეორე თავდაცვის ხაზი ერთვება.

როგორ ირჩევს ADL, ვის შეუმცირებს პოზიციას?

მეორე თავდაცვის ხაზი სწორედ ავტომატური დელევერიჯია (Auto-Deleveraging, ADL). ლოგიკა პირდაპირია: ხვრელი იმიტომ გაჩნდა, რომ მეორე მხარის მოგება რეალურად ვერ დაიფარა — მაშინ ეს მოგება ნაწილობრივ წესების მიხედვით უკან იჭრება და ანგარიში ბალანსდება.

მთელი აზრი სწორედ „წესების მიხედვით“-შია. სისტემა საპირისპირო მიმართულების ყველა პოზიციას რიგში აყენებს: რაც უფრო მაღალია მოგების პროპორცია და რაც უფრო მაღალია ეფექტური ბერკეტი, მით უფრო წინაა პოზიცია რიგში. შემცირება რიგის თავიდან იწყება და მანამ გრძელდება, სანამ ხვრელი არ ამოივსება. ანუ ADL პირველ რიგში იმ პოზიციებს ეხება, რომლებსაც მაღალი ბერკეტი და დიდი მოგება აქვს; დაბალბერკეტიანი პატარა პოზიცია რიგის ბოლოშია და მასამდე, როგორც წესი, ჯერი არ მიდის. ეს არ არის ლატარია და არც ვინმეს პირადი გადაწყვეტილება — რიგი ალგორითმულია და, რაც მთავარია, შენი ადგილი მასში წინასწარ ჩანს, რაზეც ქვემოთაა საუბარი.

რაც შეეხება თავად შესრულებას: შემცირებული ნაწილი სისტემის წესებით განსაზღვრულ ფასად იხურება (ეს ფასი მეორე მხარის გაკოტრების ფასთანაა დაკავშირებული). Binance-ის განმარტებით, ADL-ზე სავაჭრო საკომისიო ჩვეულებრივ არ ირიცხება — ეს იმ საკომისიოსგან განსხვავებით, რომელსაც ჩვეულებრივი დახურვისას იხდი და რომელიც ფიუჩერსებზე დაახლოებით 0.02% (მეიკერი) და 0.04% (თეიქერი) დონეზეა, ოფიციალური ტარიფების გვერდის მიხედვით. შესრულების შემდეგ მაშინვე მიიღებ შეტყობინებას, დარჩენილი პოზიცია კი ხელუხლებელი რჩება (ზუსტი წესები ოფიციალურ გვერდზეა).

პოზიციის პანელზე ADL-ის ინდიკატორი როგორ წავიკითხოთ?

რიგში საკუთარი ადგილის თვითონ გამოთვლა არ გჭირდება — Binance ფიუჩერსების პოზიციების სიაში ყოველ პოზიციას პატარა ხუთუჯრიან ინდიკატორს უსვამს გვერდით (ხალხი მას ხან შუქურებს ეძახის, ხან სანთლებს). რაც მეტი უჯრაა ანთებული, მით უფრო წინა ხარ ADL-ის რიგში. ტელეფონიდან, აპლიკაციაშიც იმავე სტრიქონშია, პოზიციის დეტალებთან ერთად.

მოექეცი მას როგორც ამინდის პროგნოზს: ჩვეულებრივ თვალს გადაავლებ და გაივლი, სავსე რომ იყოს — ცოტა ხნით გაჩერდები და დაფიქრდები.

რას ნიშნავს ეს პრაქტიკულად დამწყებისთვის?

ჯერ დამამშვიდებელი ნაწილი: დაბალი ბერკეტითა და პატარა პოზიციით მოვაჭრე დამწყები ADL-ის რიგში ბუნებრივად უკან დგას და მისი შემცირების ალბათობა ძალიან დაბალია. ძირითად ფიუჩერსებს უკეთესი სიღრმეც აქვს და უფრო სოლიდური სადაზღვევო ფონდიც, ამიტომ ADL-მდე მისვლა თავისთავად იშვიათია.

ორი რამ კი ღირს დღესვე დაიმახსოვრო. პირველი — ექსტრემალურ ბაზარზე მოგებიანი პოზიციაც შეიძლება სისტემამ დახუროს, ანუ ეკრანზე დახატული მოგება ჯერ მხოლოდ ციფრია და არა ფული. ნუ დახარჯავ მას წინასწარ თავში: თუ შენს გეგმაში დაფიქსირების წერტილი გქონდა, იმ წერტილში დააფიქსირე. მარტივი ხერხი: როცა პოზიცია გარკვეულ მოგებაში გადავა, სტოპ-ლოსი და თეიქ-პროფიტი უზარალობის მიღმა გადაწიე — მაშინ არც კორექცია და არც ექსტრემალური მოძრაობა ჯიბიდან ვეღარაფერს გამოგაძრობს. მეორე — ADL პლატფორმის თავდასხმა შენზე არ არის. ეს გაკოტრებული პოზიციების დანაკლისის განაწილების მექანიზმია, რომლის წესებიც და ინდიკატორიც წინასწარ საჯაროა და შენს ადგილს რიგში ნებისმიერ დროს ხედავ. როცა იცი, რომ ასეთი მექანიზმი არსებობს, შეხვედრისას აღარ გაგიკვირდება და აღარც უსამართლობად მოგეჩვენება — უბრალოდ იცი, რა მოხდა და რატომ.

და ბოლოს, ერთი წესი, რომელიც ამ გვერდის ორივე ნაწილს აკავშირებს: არც სადაზღვევო ფონდი, არც ბირჟის წესები და არც რომელიმე რეგულაცია არ დგას შენსა და ბაზრის მოძრაობას შორის. ერთადერთი, რაც შენს პოზიციას მართლა იცავს, არის ის ზომა და ის ბერკეტი, რომელსაც თავად ირჩევ — ამაზე ცალკე გვერდია რა ზომის უნდა იყოს პირველი პოზიცია.

ხშირად დასმული კითხვები

წესები და ციფრები ოფიციალური გვერდების მიხედვით: Binance-ის დახმარების ცენტრი — სადაზღვევო ფონდის მიმდინარე ბალანსი, ADL-ის რიგის წესები და ტარიფები იქაა შეცდომა თუ შენიშნე, მოგვწერე [email protected] — გადამოწმების შემდეგ შედის შესწორებების ჟურნალში.